काठमाडौं । नेपालको औद्योगिक तथा उत्पादनमूलक क्षेत्रमा अग्रणी नाम हो– पञ्चकन्या समूह । ट्रेडिङ, उत्पादन, ऊर्जा तथा अटोमोबाइल लगायतका बहुआयामिक व्यवसायमा आफ्नो बलियो उपस्थिति जनाएको यस समूहले पाँच दशकभन्दा लामो व्यापारिक यात्रा तय गरिसकेको छ ।

यस व्यावसायिक साम्राज्यको सर्वोच्च नेतृत्व करिब ५० वर्षभन्दा बढी समयदेखि व्यापार तथा वैदेशिक आयात–निर्यात क्षेत्रमा अनवरत रूपमा सक्रिय, अनुभवी व्यवसायी प्रेम बहादुर श्रेष्ठले गर्दै आएका छन् । उनको मार्गनिर्देशन र प्रबन्ध निर्देशक प्रदीप कुमार श्रेष्ठको कुशल व्यवस्थापकीय नेतृत्वमा पञ्चकन्या समूहले देशव्यापी रूपमा आफ्नो व्यापारिक सञ्जाल विस्तार गरेको छ । हाल कम्पनीसँग देशभर करिब ९० वटा डिलर नेटवर्क र बजारको मागलाई तत्कालै सम्बोधन गर्न ललितपुरको बालकुमारी, भैरहवा, पोखरा, धनगढी, नेपालगन्ज र बिर्तामोडमा गरी ७ वटा आधुनिक डिपोहरू सञ्चालनमा रहेका छन् ।

भौतिक पूर्वाधार र बजार विस्तारसँगै समूहको वित्तीय दायित्व र लगानीको आकार पनि निकै ठूलो छ। पञ्चकन्या समूह अन्तर्गतका प्रमुख चारवटा उत्पादनमूलक कम्पनीहरूले विभिन्न बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूबाट कुल ८ अर्ब ६६ करोड २२ लाख रुपैयाँ बराबरको कर्जा (ऋण) परिचालन गरेका छन् । राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा आएको उतारचढाव, संकुचित माग र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा पदार्थको मूल्यमा हुने परिवर्तनका बीच यी कम्पनीहरूले आ–आफ्नो क्षेत्रमा बजार हिस्सा सुरक्षित राख्न रणनीतिक रूपमा काम गरिरहेका छन् ।

समूहको सबैभन्दा ठूलो र स्थापित खम्बाका रूपमा ‘पञ्चकन्या स्टील प्रालि’ रहेको छ । सन् १९९५ मे ३१ मा स्थापना भएको यस उद्योगले नेपालमा उच्च गुणस्तरको टीएमटी (Thermo-Mechanically Treated) स्टील बार अर्थात् डण्डी उत्पादन गर्दै आएको छ । भैरहवामा रहेको यस उद्योगको कुल जडित उत्पादन क्षमता वार्षिक १ लाख ५० हजार मेट्रिक टन छ, जसले नेपालको निर्माण क्षेत्रको आधुनिकिकरण र सबलीकरणमा ठूलो योगदान पुर्‍याएको छ । वित्तीय परिसूचकलाई हेर्दा, कम्पनीको सञ्चालन आम्दानीमा पछिल्ला वर्षहरूमा केही उतारचढाव देखिएको छ । गत आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा कम्पनीले ४ अर्ब ११ करोड ८० लाख रुपैयाँ सञ्चालन आम्दानी गरेको छ, जुन अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८०/८१ को ३ अर्ब ६५ करोड ७० लाख रुपैयाँको तुलनामा केही सुधार हो ।

यद्यपि, विगतका वर्षहरूको तुलनामा यो आम्दानी अझै सुस्त देखिन्छ । कम्पनीले आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा ५ अर्ब ११ करोड रुपैयाँ, आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा ६ अर्ब ७४ करोड ९० लाख रुपैयाँ र आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा ५ अर्ब ५३ करोड २० लाख रुपैयाँ सञ्चालन आम्दानी दर्ता गरेको थियो । त्यसैगरी, विश्वव्यापी महामारीको समय अर्थात् आर्थिक वर्ष २०७६/७७ मा सञ्चालन आम्दानी ३ अर्ब २६ करोड ५० लाख रुपैयाँमा खुम्चिएकोमा आर्थिक वर्ष २०७५/७६ मा ४ अर्ब ५७ करोड ४० लाख रुपैयाँ र आर्थिक वर्ष २०७४/७५ मा ५ अर्ब २२ करोड १० लाख रुपैयाँ रहेको थियो ।

पञ्चकन्या स्टीलको मुख्य चुनौती भनेको कच्चा पदार्थको परनिर्भरता र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको मूल्य जोखिम हो । कम्पनीले स्टील उत्पादनका लागि आवश्यक मुख्य कच्चा पदार्थ ‘एमएस बिलेट’ (MS Billet) पूर्ण रूपमा भारतबाट आयात गर्ने गर्दछ । यसले गर्दा यसको उत्पादन लागत अन्तर्राष्ट्रिय बजारको उतारचढावमा प्रत्यक्ष निर्भर रहन्छ । गत वर्षको वित्तीय विवरण अनुसार, कम्पनीको कुल सञ्चालन आम्दानीको करिब ७३ प्रतिशत हिस्सा कच्चा पदार्थको लागतले मात्रै ओगटेको छ, जसका कारण कम्पनीको नाफाको मार्जिन (Profit Margin) मा निरन्तर गम्भीर दबाब परिरहेको छ ।

यसबाहेक, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार अमेरिकी डलरमा आधारित हुने भएकाले डलरको तुलनामा नेपाली रुपैयाँ कमजोर हुँदा सिर्जना हुने विदेशी विनिमय दरको उतारचढाव (Foreign Exchange Risk) ले पनि कम्पनीको वित्तीय दायित्व बढाउने जोखिम उत्तिकै रहन्छ । यी चुनौतीका बाबजुद सरकारले राष्ट्रिय गौरवका आयोजना, सडक, पुल, हवाईअड्डा जस्ता रणनीतिक पूर्वाधार निर्माणलाई निरन्तरता दिने नीति लिएकाले स्वदेशी स्टील उत्पादकका रूपमा पञ्चकन्याले दीर्घकालीन माग बलियो रहने अपेक्षा राखेको छ । व्यवसाय सञ्चालन र वित्तीय व्यवस्थापनका लागि कम्पनीले विभिन्न बैंकहरूबाट ६५ करोड ९२ लाख रुपैयाँ दीर्घकालीन र ४ अर्ब ४८ करोड ३८ लाख रुपैयाँ अल्पकालीन गरी कुल ५ अर्ब १४ करोड ३१ लाख रुपैयाँ ऋण उपयोग गरिरहेको छ ।

समूहको दोस्रो महत्वपूर्ण व्यवसाय प्लास्टिक तथा पाइप्स उत्पादनतर्फ मोडिएको छ, जसको नेतृत्व ‘पञ्चकन्या रोटोमोल्ड प्रालि’ ले गरिरहेको छ । सन् १९८९ मा स्थापित यस कम्पनीले नेपालमा यूपीभीसी (uPVC) पाइप तथा फिटिङ्सको उत्पादन र वितरणमा बलियो साख बनाएको छ ।

उद्योगको वार्षिक जडित उत्पादन क्षमता ६ हजार ५०० मेट्रिक टन रहेको छ, जसले देशको खानेपानी आयोजना, शहरी पूर्वाधार र घरयासी निर्माणमा आवश्यक सामग्री आपूर्ति गर्दै आएको छ।

वित्तीय मोर्चामा, कम्पनीले गत आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा ७८ करोड ९० लाख रुपैयाँ सञ्चालन आम्दानी गरेको छ, जुन अघिल्लो वर्ष २०८०/८१ को ६६ करोड ७० लाख रुपैयाँको तुलनामा सन्तोषजनक वृद्धि हो । यसअघि आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा ७८ करोड २० लाख रुपैयाँ सञ्चालन आम्दानी गरेको यस कम्पनीले आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा आफ्नो इतिहासकै उच्च १ अर्ब ५ करोड ९० लाख रुपैयाँको व्यापार गरेको थियो ।

त्यसैगरी, आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा ८६ करोड १० लाख रुपैयाँ, आर्थिक वर्ष २०७६/७७ मा ४५ करोड ६० लाख रुपैयाँ, आर्थिक वर्ष २०७५/७६ मा ५३ करोड ५० लाख रुपैयाँ र आर्थिक वर्ष २०७४/७५ मा ४५ करोड ८० लाख रुपैयाँ सञ्चालन आम्दानी भएको थियो । पञ्चकन्या रोटोमोल्डको मुख्य कच्चा पदार्थ पोलिभिनिल क्लोराइड (PVC) रेसिन पाउडर हो, जुन मुख्य रूपमा थाइल्यान्डबाट आयात गरिन्छ । कम्पनीले आफ्नो कार्यपूँजी र दीर्घकालीन लगानीका लागि बैंकहरूबाट ४० करोड ९७ लाख रुपैयाँ दीर्घकालीन र ६९ करोड १२ लाख रुपैयाँ अल्पकालीन गरी कुल १ अर्ब १० करोड १० लाख रुपैयाँ ऋण लिएको छ ।

यसैगरी, आधुनिक प्लम्बिङ र तातो–चिसो पानीको पाइपिंग समाधानका लागि समूहले सन् २००३ मा ‘पञ्चकन्या प्लास्ट प्रालि’ को स्थापना गरेको थियो । यस कम्पनीले मुख्य रूपमा पोलिप्रोपाइलिन र्याण्डम कोपोलिमर (PPR) तथा क्लोरिनेटेड पोलिभिनिल क्लोराइड (CPVC) पाइप र फिटिङ्स उत्पादन गर्दछ । यस उद्योगको वार्षिक जडित क्षमता ५ हजार मेट्रिक टन छ । कम्पनीको पछिल्लो सञ्चालन आम्दानी आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा ७९ करोड १० लाख रुपैयाँ रहेको छ, जुन आर्थिक वर्ष २०८०/८१ को ६४ करोड रुपैयाँको तुलनामा सुधारोन्मुख देखिन्छ ।

विगतको वित्तीय इतिहास हेर्दा कम्पनीले आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा ७३ करोड ४० लाख रुपैयाँ, आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा ९३ करोड ६० लाख रुपैयाँ, आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा ८९ करोड ५० लाख रुपैयाँ, आर्थिक वर्ष २०७६/७७ मा ८३ करोड ५० लाख रुपैयाँ, आर्थिक वर्ष २०७५/७६ मा ९६ करोड ५० लाख रुपैयाँ र आर्थिक वर्ष २०७४/७५ मा ७४ करोड ७० लाख रुपैयाँ सञ्चालन आम्दानी गरेको थियो । पञ्चकन्या प्लास्टले आफ्नो कच्चा पदार्थ थाइल्यान्ड तथा सिंगापुरबाट आयात गर्ने गर्दछ।

“थाइल्यान्डबाट कच्चा पदार्थ आयात: पूर्वाधार र खानेपानी क्षेत्रमा बलियो पकड।”

यी कच्चा पदार्थहरू पेट्रोलियम पदार्थ वा कच्चा तेल (Crude Oil) मा आधारित उत्पादन भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्यमा आउने उतारचढाव र माग–आपूर्तिको असंतुलनले यस कम्पनीको उत्पादन लागत र नाफाको दरलाई सिधै प्रभावित पार्ने जोखिम रहन्छ । यस कम्पनीले वित्तीय संस्थाहरूबाट ५६ करोड २१ लाख रुपैयाँ दीर्घकालीन र ६८ करोड २८ लाख रुपैयाँ अल्पकालीन गरी कुल १ अर्ब २४ करोड ५० लाख रुपैयाँ ऋण परिचालन गरेको छ ।

समूहको प्लास्टिक डिभिजन अन्तर्गतको सबैभन्दा जेठो र जगको रूपमा ‘पञ्चकन्या प्लास्टिक इन्डस्ट्रिज प्रालि’ क्रियाशील छ । सन् १९८२ मा स्थापना भएको यस उद्योगले विगत चार दशकदेखि नेपालमा उच्च घनत्वको पोलिथिन अर्थात् एचडीपीई (HDPE) पाइप तथा फिटिङ्स उत्पादन गर्दै आएको छ । नेपालका ठूला खानेपानी तथा सिँचाइ आयोजनाहरूमा यस कम्पनीका उत्पादनहरू व्यापक रूपमा प्रयोग हुने गर्दछन् । उद्योगको वार्षिक जडित उत्पादन क्षमता ९ हजार मेट्रिक टन छ, जुन समूहका सबै प्लास्टिक उद्योगहरूमध्ये सबैभन्दा बढी हो ।

वित्तीय प्रदर्शनका हिसाबले कम्पनीले गत आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा ९८ करोड ३० लाख रुपैयाँ सञ्चालन आम्दानी दर्ता गरेको छ, जुन आर्थिक वर्ष २०८०/८१ को ८८ करोड २० लाख रुपैयाँको तुलनामा बढी हो । तथापि, यो आम्दानी आर्थिक वर्ष २०७८/७९ को १ अर्ब ३६ करोड ५० लाख रुपैयाँ र आर्थिक वर्ष २०७९/८० को १ अर्ब Vec करोड ३० लाख रुपैयाँको उच्च विन्दु भन्दा केही तल नै छ ।

यसअघि कम्पनीले आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा १ अर्ब ३४ करोड ८० लाख रुपैयाँ, आर्थिक वर्ष २०७६/७७ मा १ अर्ब २९ करोड रुपैयाँ, आर्थिक वर्ष २०७५/७६ मा १ अर्ब २४ करोड २० लाख रुपैयाँ र आर्थिक वर्ष २०७४/७५ मा ९७ करोड ६० लाख रुपैयाँ सञ्चालन आम्दानी आर्जन गरेको थियो । व्यावसायिक दिगोपन र औद्योगिक सुदृढीकरणका लागि कम्पनीले विभिन्न बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूबाट ४७ करोड ७८ लाख रुपैयाँ दीर्घकालीन र ६९ करोड ५२ लाख रुपैयाँ अल्पकालीन गरी कुल १ अर्ब १७ करोड ३१ लाख रुपैयाँ ऋण दायित्व बहन गरिरहेको छ ।

समग्रमा, पञ्चकन्या समूहले कच्चा पदार्थको अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य वृद्धि, डलरको सटही जोखिम र नेपालको निर्माण क्षेत्रमा आएको सुस्तताका बीच पनि औद्योगिक उत्पादनमा आफ्नो नेतृत्वदायी भूमिकालाई कायमै राख्न सफल भएको देखिन्छ । पूर्वाधार विकासमा सरकारको खर्च गर्ने क्षमता र राष्ट्रिय नीतिहरू नै यस समूहका उद्योगहरूको आगामी वित्तीय स्वास्थ्य र विकासको मुख्य कडी बन्ने अर्थशास्त्रीहरूको विश्लेषण छ ।