काठमाडौँ । नेपालको बैंकिङ प्रणालीमा अन्तर बैंक ब्याजदर नियन्त्रण र स्थायित्वका लागि ‘स्थायी निक्षेप सुविधा (SDF)’ सबैभन्दा खँदिलो र प्रभावकारी औजार साबित भएको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकका सहायक निर्देशक भिक्टर कुमार सापकोटाद्वारा सार्वजनिक एक अध्ययन प्रतिवेदनले वित्तीय बजारको उतारचढाव नियन्त्रण गर्न यो सुविधा निकै फलदायी रहेको देखाएको हो।

अध्ययन अनुसार, बजारमा अधिक तरलता (लगानीयोग्य रकम) हुँदा अन्तर बैंक ब्याजदरलाई तोकिएको सीमाभित्र राख्न स्थायी निक्षेप सुविधाले सुरक्षा कभचको काम गरेको छ।

के हो ब्याजदर करिडोर र स्थायी निक्षेपको भूमिका?

केन्द्रीय बैंकले बजारको अल्पकालीन ब्याजदर र तरलतालाई एउटा निश्चित सीमाभित्र राख्न ‘ब्याजदर करिडोर’ प्रणाली लागू गरेको छ। हाल यसका तीनवटा मुख्य खम्बाहरू यसप्रकार छन्:

• माथिल्लो सीमा (बैंक दर): ५.७५ प्रतिशत (बैंकहरूले संकटमा तरलता लिँदा बुझाउने दर)

• नीतिगत दर (रिपो रेट): ४.२५ प्रतिशत

• तल्लो सीमा (स्थायी निक्षेप दर): २.७५ प्रतिशत (बैंकहरूले बढी भएको रकम राष्ट्र बैंकमा राख्दा पाउने ब्याज)

जब बजारमा पैसा धेरै हुन्छ, बैंकहरूले राष्ट्र बैंकमा २.७५ प्रतिशत ब्याज पाउने गरी पैसा राख्छन्। यसले गर्दा बजारको ब्याजदर यो तल्लो सीमाभन्दा तल झर्न पाउँदैन।

हप्ताको ३ दिनबाट दैनिक सुविधामा रूपान्तरण: अध्ययनको प्रभाव

यसअघि केन्द्रीय बैंकले हप्ताको तीन दिन (आइतबार, मंगलबार र बिहीबार) मात्र स्थायी निक्षेप सुविधा खुला गर्ने गर्दथ्यो। सापकोटाको अध्ययन प्रतिवेदनले उक्त व्यवस्थामाथि गहन विश्लेषण गर्दै एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य बाहिर ल्याएको छ।

प्रतिवेदन अनुसार, स्थायी निक्षेप सुविधा उपलब्ध हुने दिनहरूमा अन्तर बैंक ब्याजदर करिडोरको तल्लो सीमा (२.७५ प्रतिशत) भन्दा तल नजानी सन्तुलित रहने सम्भावना ९१ प्रतिशत हुन्थ्यो। तर, यो सुविधा उपलब्ध नहुने दिनहरूमा भने अन्तर बैंक दर सीमाभन्दा निकै तल झर्ने गरेको पाइएको थियो।

ब्याजदर करिडोर र वास्तविक अन्तर बैंक दरबीच ठुलो खाडल देखिन थालेपछि यही अध्ययनको जगमा राष्ट्र बैंकले जेठको पहिलो सातादेखि ‘कार्यालय खुल्ने हरेक दिन’ दैनिक रूपमा स्थायी निक्षेप सुविधा उपलब्ध गराउने नयाँ व्यवस्था लागू गरिसकेको छ।

नयाँ व्यवस्थाका कडा सर्तहरू

अहिले बैंकहरूले दैनिक रूपमा यो सुविधा उपभोग गर्न पाए पनि राष्ट्र बैंकले केही कडा सर्तहरू तोकेको छ:

१. सम्बन्धित बैंकको स्वदेशी मुद्रामा अन्य बैंकबाट लिएको सापटी (अन्तर बैंक दायित्व) बाँकी हुनु हुँदैन।

२. बैंकले आफ्ना ग्राहकलाई बचत र मुद्दती निक्षेपमा दिने न्यूनतम ब्याजदर यो सुविधाको दर (२.७५ प्रतिशत) भन्दा कम हुनु हुँदैन।

३. दैनिक रूपमा कायम गर्नुपर्ने अनिवार्य नगद मौज्दात (CRR) पूरा गरेको हुनुपर्छ।

कारोबार सीमा र परिपक्वता अवधि

यो सुविधा लिनका लागि बैंकहरूले न्यूनतम १० करोड रुपैयाँ राख्नुपर्नेछ। सोभन्दा बढी रकम राख्नुपरेमा ५ करोडले निःशेष भाग जाने (जस्तै: १५ करोड, २० करोड, २५ करोड) अंक हुनुपर्ने व्यवस्था छ।

सार्वजनिक बिदाबाहेक बैंक खुलेको प्रत्येक दिन यो सुविधा उपलब्ध हुन्छ। यसरी राखिएको निक्षेप रकम र सोको ब्याज भोलिपल्ट दिउँसो ३ बजेपछि स्वतः परिपक्व (Match) भई सम्बन्धित बैंकको खातामा फिर्ता हुने खुला बजार सञ्चालन कार्यविधिमा उल्लेख छ।

अध्ययन प्रतिवेदनले दैनिक सुविधा उपलब्ध गराउने राष्ट्र बैंकको कदमको स्वागत गर्दै आगामी दिनमा वित्तीय बजारलाई अझ आधुनिक र सुरक्षित बनाउन यो स्थायी निक्षेप सुविधा (SDF) प्रणालीलाई पूर्ण रूपमा ‘स्वचालित’ (Automated) बनाउनुपर्ने सुझाव समेत दिएको छ।