काठमाडौँ। नेपालमा रोजगारी र जीविकोपार्जनका लागि अवसर छैन भन्दै विदेशिने धेरै छन् । दैनिक हजारौंको संख्यामा नेपालीहरु रोजगारीका लागि खाडी जाने गर्दछन् । कतिले त कमाउँछन् पनि कति भने कफिनमा बन्द भएर घर फर्किन्छन् । नेपालको राजनीतिक अवस्था र अस्तव्यस्त प्रणालीका कारण केही गरौं भन्नेहरु पनि निराश हुँदै बाहिरिन बाध्य छन् । यो निराशाका बीच पनि केहीले नेपालमै उद्यम भने गरेका छन् । जोखिमपूर्ण अवस्थालाई जानेर पनि चुनौतीको सामना गर्नेहरुको पनि कमी छैन ।

यस्तै मध्यको एक हो ओम शान्ति ह्याण्डिग्राफ । कच्चा पदार्थबाट तयारी कपडालगायतका सामग्री उत्पादन हुने यो कम्पनि लगातार ढाई दशकदेखि चलिरहेको छ । बालाजुस्थित नयाँबजारमा रहेको उक्त कम्पनी करिब २५ वर्षअघि पुरुषोत्तम सिंहले स्थापना गरेका हुन् । पुख्र्यौली घर जनकपुर भएका सिंहले माओवादी द्वन्द्वकालमै उद्योग स्थापना गरेका थिए । जतिबेला बाहिरबाट कच्चा पदार्थ ल्याउन त्यति सहज थिएन । तै पनि उनको हिम्मत र जोशका कारण उद्योग स्थापना भई सञ्चालनमा आयो ।

सुरुवातीमा थोरै कामदारबाट सुरु भएको उद्योगमा अहिले करिब तीन दर्जनजति कामदारले रोजगारी पाइरहेका छन् । कपडा तयार पार्ने ३० वटा मेसिन पनि छन् । उनको उद्योगको सबै व्यवस्थापनको पाटो उनकी छोरी रिया सिंहले धानिरहेकी छिन् । ‘म जन्मिनुअघि नै आमाको नामबाट बाबाले उद्योग स्थापना गर्नुभएको हो’, रिया भन्छिन्, ‘२५ वर्षदेखि निरन्तर चलिरहेको छ ।’ कोरोना कालमा भने समस्या भएको रियाको भनाइ छ । उनी थप्छिन्,‘लकडाउनका बेला केही समय त बन्द नै गर्नुपर्यो । तर, अहिले चलिरहेको छ । त्यसबेला केही घाटा व्यहोर्नुपर्यो ।’ रियाका अनुसार अहिले उद्योगमा विशेषगरी जाडो मौसममा लगाउने कपडाहरु उत्पादन भइरहेका छन् । ज्याकेट, ट्राउजर, वीनस्वीटर, टी–सर्ट, स्याण्डो, थर्माकोट, हाफ पाइन्टलगायतका सागम्री उत्पादन हुन्छ । कच्चा पदार्थ भने नेपालमा उत्पादन नहुने भएकाले केही महँगो पर्ने रियाको भनाइ छ । ‘हामीले सिधै ल्याउन समस्या छ । डिलरहरुले बाहिरबाट ल्याउँछन् । हामीले उनीहरुबाटै लिन्छौं,’ रिया भन्छिन्, ‘अधिकांश सामान त चाइनाबाट आउने गर्दछ । केही भने भारतबाट ल्याउँछन् ।’ टि–सर्टका लागि आवश्यक कपडा भने वीरगन्जबाटै ल्याउने गरेको रियाको भनाइ छ । उत्पादन हुने भए पनि बजारको भने केही समस्या रहेको उनको भनाइ छ । ‘कच्चा पदार्थ बाहिरबाट ल्याएर तयार गर्नुपर्ने भएकाले विदेशबाट आउने तयारी सामग्रीभन्दा केही महँगो पर्न जान्छ,’ उनी थप्छिन्, ‘हामीले पहिलेदेखिका डिलरहरुलाई नै दिने गरेका छौं । अब भने देशका अन्य शहरहरुमा पनि विस्तार गर्ने योजना छ ।’ अहिले ओम शान्ति ह्याण्डिग्राफबाट उत्पादित सामानहरु काठमाडौंको न्यूरोड, पोखरा, विराटनगर, मोरङ लगायतका शहरमा जाने गरेको छ । विस्तारै उत्पादन बढाएर बाहिर पठाउने योजना उद्योगले बनाएको छ ।

हाल उद्योगबाट दैनिक तीनसय पिसजति तयारी कपडाहरु उत्पादन हुँदै आएको छ । उत्पादन धेरै भए पनि बजारमा गएको सामानको समयमै रकम नउठ्दा भने केही समस्या हुने गरेको रिया बताउँछिन् । ‘हाम्रोबाट दैनिक उत्पादन रोकिएको छैन । बजारमा भने माग अनुसार सामान गएकै छ,’ उनी भन्छिन्, ‘तर, पेमेन्ट ढिलो हुँदा भने कच्चा पदार्थहरु ल्याउनका लागि समस्या हुने गरेको छ ।’ मासिक करिब ३५ लाख जति खर्च आउने गर्दछ । जसमा कर्मचारीलाई १० लाख जतिको तलब नै खुवाउनुपर्छ । २० लाख जतिको कच्चा पदार्थ ल्याउनुपर्दछ । यस्तै, कपडामा लगाउने अन्य स–साना सामानको लागि ५ लाख जति खर्च हुनेगर्दछ । बजारमा गएको सबै सामानको रकम उठेमा भने तीन चार लाख रुपैयाँ नाफा हुने रिया बताउँछिन् ।

हाल ६ जनाको परिवार यही उद्योगमै आश्रित छ । रियाकी आमा किरण सिंह राजपूतको नाममा उद्योग छ । उनले पनि काममा सघाउँछिन् । उद्योगको आन्तरिक व्यवस्थापन रिया आफैंले हेर्छिन् । उनको बुवा पुरुषोत्तमले भने बाहिरको बजार सम्हालेका छन् । सानो लगानीमा स्थापना भएका उद्योगका लागि भने राज्यले केही नहेरेको उनको गुनासो छ । ‘ठूला ठूला उद्योगका लागि भने राज्यले विभिन्न सहुलियत दिने गरेको सुनेका छौं,’ उनी थप्छिन्, ‘तर, हामीले पनि त रोजगारी दिएका छौं । न हाम्रो बजार ज्ञारेन्टी छ न लगानीको सुरक्षा नै । आफ्नै बलबुतामा सबै गर्नुपरेको छ । हामीजस्ता साना लगानीमा देशमै केही गर्न खोज्नेका लागि राज्यले कुनै सहुलियत या सुविधा दिएको छैन ।’ लकडाउनका बेला त ऋण लिएर भए पनि कामदारलाई तलब खुवाउनुपर्ने बाध्यता आएको उनी बताउँछिन् ।

केही समयका लागि कर्मचारी हटाएर पनि भएन । दक्ष कामदार फेरि भेटाउनै मुस्किल हुन्छ । कामदार नपाउनु पनि एक समस्या नै हो । ऋण गरेर उद्योग खोल्यो । कर तिर्यो । तर, घाटामा हुँदा भने राज्यले कुनै सहुलियत नै दिँदैन’, उनको गुनासो छ । केही गर्न खोज्नेका अगाडि थुप्रै चुनौती भएको उनी बताउँछिन् । ऋण गरेर स्थानीय स्तरमै रोजगारी दिन खोज्ने आफूहरुजस्ता साना व्यवसायीलाई पनि राज्यले माथि उकास्न भूमिका खेल्नुपर्ने उनको माग छ । बजारमा माग बढेमा भने उद्योगको क्षमता विस्तार गर्ने योजना रहेको छ । उनीकहाँ जाडोमा लगाउन खालका सबै सामग्रीहरु पाउँछ । विदेशबाट आउने तयारी कपडा भन्दा आफूहरुको उत्पादन गुणस्तरीय भएको उनको दावी छ । केहीले डिलरमार्फत लैजान्छन् भने केहीले सिधै सम्पर्क गरेर पनि लिने गरेका छन् ।

(अनुमति बिना जस्ताको तस्तै वा परिर्वत गरि अन्य कुनै पत्रिका,अनलाईन तथा यूट्युवमा राख्न मिल्ने छैन, यदि यस्तो भएको खण्डमा कपी राईट लाग्ने छ, समग्र समाचार साप्ताहिकबाट)