काठमाडौँ । इलन मस्कको अन्तरिक्ष अनुसन्धान तथा स्याटेलाइट इन्टरनेट कम्पनी स्पेसएक्सले विश्व शेयर बजारको इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो प्राथमिक शेयर (आईपीओ) निष्कासन गर्ने अन्तिम तयारी गरेको छ।

कम्पनीले अमेरिकी शेयर बजार नियामक (SEC) मा आईपीओ सम्बन्धी आवश्यक प्रक्रिया पूरा गरिसकेको छ भने यसको रोड-शो समेत सुरु भइसकेको छ।

ड्राफ्ट दर्ता विवरण अनुसार यस आईपीओको अन्तिम मूल्य निर्धारण आगामी जुन ११, २०२६ मा हुनेछ र त्यसको भोलिपल्ट अर्थात् जुन १२ देखि अमेरिकी शेयर बजार नेस्डाक (Nasdaq) मा ‘SPCX’ टिकर सिम्बोल अन्तर्गत यसको औपचारिक शेयर कारोबार सुरु हुने लक्ष्य राखिएको छ। कम्पनीले आईपीओका लागि प्रतिशेयर मूल्य १३५ अमेरिकी डलर निश्चित गरेको छ।

यस निष्कासन मार्फत कम्पनीले कुल ५५ करोड ५६ लाख कित्ता शेयर सर्वसाधारणका लागि जारी गर्दै करिब ७५ अर्ब देखि ८० अर्ब अमेरिकी डलर पुँजी संकलन गर्ने लक्ष्य राखेको छ। यो आकार विश्व शेयर बजारको इतिहासमै सबैभन्दा ठूलो आईपीओ हो, जसले यसअघि साउदी अरामकोले कायम गरेको रेकर्डलाई निकै ठूलो अन्तरले तोड्नेछ। सूचीकरणसँगै स्पेसएक्सको कुल बजार मूल्यांकन करिब १.७५ ट्रिलियन देखि २ ट्रिलियन अमेरिकी डलर पुग्ने अनुमान गरिएको छ।

वालस्ट्रिटका प्रतिष्ठित लगानी बैंकहरू गोल्डमैन स्याक्स र मोर्गन स्ट्यान्लीले यस ऐतिहासिक निष्कासनको मुख्य प्रबन्धकको रूपमा जिम्मेवारी सम्हालेका छन्। यसअघि बजारमा स्पेसएक्सले आफ्नो बहुचर्चित स्याटेलाइट इन्टरनेट डिभिजन स्टारलिङ्कलाई मात्र अलग गरेर आईपीओ ल्याउने चर्चा व्यापक थियो। तर, हालको योजना अनुसार स्टारलिङ्कलाई अलग नगरिकन स्पेसएक्स पूर्ण समूहकै रूपमा बजारमा आउन लागेको हो।

यसका साथै स्पेसएक्सले मस्ककै आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स स्टार्टअप ‘xAI’ लाई समेत आफूमा समाहित गरिसकेको छ। यसको अर्थ स्पेसएक्सको सेयर खरिद गर्ने लगानीकर्ताले रकेट लन्चिङ युनिट, व्यावसायिक रूपमा नाफामा गइसकेको स्टारलिङ्क ब्रोडब्यान्ड र एआईसँग सम्बन्धित परियोजनाहरूमा समेत सोझै हिस्सेदारी पाउनेछन्। आईपीओ प्रक्रियाका कारण स्पेसएक्सले पहिलो पटक आफ्नो वास्तविक वित्तीय स्वास्थ्य सर्वसाधारणका सामु राखेको छ।

सन् २०२५ मा कम्पनीको कुल आम्दानी ३३ प्रतिशतले बढेर १८.६७ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको छ भने सन् २०२६ को पहिलो त्रैमासिकमा मात्रै आम्दानी ४.६९ अर्ब डलर पुगिसकेको छ। तर, एआई पूर्वाधार निर्माण, अन्तरिक्षमा आधारित नयाँ डाटा सेन्टर स्थापना र स्टारसिप रकेटको व्यापक परीक्षणमा ठूलो पुँजी खर्च भएकाले कम्पनी सन् २०२५ मा करिब ४.९४ अर्ब डलर खुद घाटामा देखिएको छ। आईपीओ मार्फत संकलन हुने रकम कम्पनीले अन्तरिक्षमा आधारित अत्याधुनिक डाटा सेन्टरहरू निर्माण गर्न, सामान्य मोबाइलमा सिधै स्याटेलाइट कनेक्टिभिटी पुर्‍याउने स्टारलिङ्क मोबाइलको पूर्वाधार बलियो बनाउन र मंगल ग्रह तथा चन्द्रमा मिसनका लागि स्टारसिप रकेटको व्यावसायिक उत्पादन तीव्र पार्न खर्च गर्ने योजना बनाएको छ। लगानीकर्ताका लागि व्यावसायिक रकेट प्रक्षेपण बजारमा स्पेसएक्सको एकल एकाधिकार र नासा तथा पेन्टागनसँगको अर्बौँ डलरको दीर्घकालीन सम्झौता मुख्य सबल पक्ष हुन्। तर, यो कम्पनी इलोन मस्कको निर्णय र उपस्थितिमा अत्यधिक निर्भर छ।

शेयर निष्कासनपछि पनि कम्पनीमा मस्कको भोटिङ अधिकार ८२.४ प्रतिशत कायम रहने गरी सेयर संरचना तयार गरिएको छ, जसको अर्थ सर्वसाधारण शेयरधनीहरूले कम्पनीको नीतिगत निर्णयमा कुनै प्रभाव पार्न सक्ने छैनन्।

यो आईपीओ सफलतापूर्वक सम्पन्न भएमा इलोन मस्कको कुल सम्पत्ति १० खर्ब अमेरिकी डलर पार गर्ने र उनी इतिहासकै पहिलो ‘ट्रिलियनियर’ बन्ने प्रक्षेपण गरिएको छ। भू-राजनीतिक र प्रविधि निर्यात सम्बन्धी अमेरिकी कडा नियमहरूका कारण मुख्य भूमि चीन र हङकङका लगानीकर्ताहरूलाई भने यस आईपीओको सोझो खरिद प्रक्रियामा सहभागी हुन पूर्ण रोक लगाइएको छ।