प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो जीवनमा सफल, शान्त, आनन्दित, खुशी बन्न चाहन्छ। उ सबैले आफुलाई चिनून्, आफ्नो किर्ति फैलियोस् भन्ने अपेक्षा गर्दछ । खुशी हुनु मानिसको नैसर्गिक अधिकार पनि हो । यस धर्तीका सम्पूर्ण कीटपतंग, पशुपन्छी वनस्पति आदि सबै खुशी छन्, प्रवाहमा छन् । तर मानव मात्र यस्तो प्राणी हो जो इश्वरको सृष्टिमा दुः खी, पीडित, चिन्ता र तनावले भरिएको छ । यस सृष्टिप्रति गुनासो गर्छ किनकि उसँग मन छ । त्यहि मनको कारण सुख(दुस्ख, शान्ति–अशान्ति, पीडा–तनाव आदिको महसुस गर्छ । के भएमा मानिस सबैप्रति अनुग्रह वा धन्यवाद भावले भरिन सक्छ र परमात्माको सृष्टिप्रति समभावले भरिँदै सुख, शान्ति, आनन्द प्राप्त गर्न सक्छ त्यसकै खोजि ध्यान हो ।

कुनैपनि क्रिया गर्दा शरीरको साथमा यदि सजगता वा होशलाई जोडिन्छ भने त्यो कार्य उत्कृष्ट बन्न जान्छ । सजगता, होश वा बोध नै ध्यानका नामहरु हुन् । हाम्रो सजगता मनमा चल्ने अनेकौ विचारहरुको जन्जालमा फसेको छ । मन इन्द्रियहरुले बाहिरबाट पठाएका सूचनाहरुको आधारमा कार्य गर्दछ । बाहिरका घटनाहरुप्रति हाम्रो मनमा जस्तो धारणाहरु हामीले बनाएका छौँ त्यहि अनुरुप हामी सुख–दुःख, पीडा–तनाव आदिको अनुभव गर्दछौँ । वास्तवमा भन्नुपर्दा यो संसारमा कुनैपनि वस्तु राम्रो या नराम्रो हुँदैन । त्यो वस्तुप्रति हामीले बनाएका धारणाहरुले त्यसलाई आकार दिन्छन्, त्यहि अनुरुप वस्तुहरु बन्छन् । यो संसार हाम्रो विचारहरुको महाशक्तिको आधारमा चल्छ । त्यहि मनमा चल्ने विचारहरुको उहापोहमा जव हामी क्रिया गर्दछौँ तव हामी भित्र बेहोसीको अवस्था रहन्छ । कार्यहरु सहि रुपमा सम्पादन गर्न सक्दैनन् । हामी असफल बन्छौं ।

आँखाले देख्ने दृष्य, कानले सुन्ने शब्द, जिब्रोले लिने रस, त्वचाले लिने स्पर्श र नाकले सुग्ने गन्धमा यदि हामी कुनै किसिमको धारणा नबनाई जस्ताको तस्तै अनुभव गर्ने कोशिस गर्दछौं भने हाम्रो मनमा चल्ने विचारहरु कम हुन थाल्छ । त्यसैगरि आफ्नो स्वास प्रति सजग भएर लामो र गहिरो स्वास निरन्तर लिंदा पनि हाम्रो मनमा चल्ने विचारहरु कम हुन जान्छन् । जति मनमा विचारहरु कम हुँदै जान्छन् त्यतिनै हामीमा सजगता अथवा होश बढ्दै जान्छ । जति शान्त मन हुन्छ त्यतिनै हाम्रो क्षमता वृद्धि हुन्छ किनकि मनमा कुरा चल्दा पनि हामी भित्रको उर्जा खपत हुन्छ । सजगता वा ध्यानको वृद्धिले हामीमा चिन्तन, मनन, निधिध्यासनलाई जन्म दिन्छ । फलस्वरूप हामी भित्र अनेकौ प्रश्न जन्मिन थाल्छन् । स्वास कसरी चल्छ । नशनाडीमा रगत र उर्जाको प्रवाह कसरी हुन्छ । यी ५ ज्ञानेन्द्रियहरुलाई कार्य गर्न क्षमता कसले दिन्छ । शिरमा जति थाहा पाउने क्षमता छ खुट्टामा पनि त्यति नै छ त्यो कसले भर्छ । नङ र कपाल काट्दा किन दुख्दैन हाम्रो शरीरले कसरी कार्य सुचारु राख्छ । जतिखेर शरीरको जुन अंगमा उर्जा पुर्याउनु पर्ने हो त्यहाँ पुगेको हुन्छ यो कसरी । आदि इत्यादी । निरन्तर होशले भरिँदै जाँदा यस सृष्टी प्रति धन्यवाद भावले भरिन थालिन्छ, आफ्नो शरीर हुँदै यो पुरा अस्तित्व प्रति प्रेम जन्मिन्छ । यस ब्रह्माण्डमा इश्वरको रचना एकएक वस्तु अद्वितीय छ त्यसप्रति स्विकार जन्मिन्छ । श्रद्धा पलाउँछ जीवनमा । जति बराबर श्रद्धा, प्रेम, अनुग्रह त्यति बराबर हामी शान्त, आनन्द, खुशी बन्दै जान्छौं ।

जीवन विज्ञान प्रवेश संगै पहिलो ज्ञान सद्गुरुदेवद्वयबाट आउने अनुग्रह भाव र सजगता हो । कुनैपनि ध्यानयोग प्रयोगशालामा नगई सिधै जीवन विज्ञानमा प्रवेश गरेका हरुले भन्ने गर्छन् सुरुमा त बुझेकै थिएन । तर पछि बुझ्दै जाँदा जीवनको परम सुख, आनन्द, शान्ति त यहि अनुग्रह भाव र सजगतामा रहेछ । ती जीवन्त अमृतरुपी ब्रह्मवाक्यहरुको निरन्तर श्रावण मनन पश्चात जीवन सहज रुपमा रुपान्तरण हुन्छ ।करुणाले भरिएका आँखा, परम होशबाट आएका ति मधुर अमृतरुपी प्रेम रसका ति भावहरुको सत्सङ्गले जीवनमा जीवन्तता आउन थाल्छ । सद्गुरुदेवका प्रत्येक क्रिया हिँडाई, बोलाई, हेराई यहाँ सम्म कि उहाँहरुले प्रयोग गर्ने कपडाहरुमा पनि रहस्य हुन्छ भन्ने कुराको बोध सत्सङ्ग पश्चात आफ्नो जीवनमा निरन्तर हुन्छ ।
त्यसैले जीवनलाई उन्नत र परिस्कृत बनाउन निरन्तर होशले भरिनु आवश्यक छ । प्रत्येक दिनको खुशी निरन्तर बढ्दै जानुपर्दछ जुन ध्यानले मात्र दिन सक्तछ । सबैको जीवनमा सद्गुरुदेवको पदार्पण होस् । ध्यान गर्ने सुअवसर सबैले प्राप्त गरुन् ।

ध्यानको विधि

ध्यान कुनै काम वा क्रिया होइन । कुनै काम नगर्नु नै ध्यान गर्नु हो । अव्रिmयाको अवस्थामा द्रष्टाको रूपमा विषयको अवलोकन गर्नु नै ध्यान हो । आँखा बन्द गरेर हेर्ने प्रयास गर्नु ध्यान हो । हामी दिनरात अरु व्यक्तिलाई हेरिरहेका हुन्छौ । अरुको गुण (अवगुण, स्वभाव, चालचलन) निरीक्षण गरिरहेका हुन्छौ ।

बाह्य व्यक्ति, वस्तु र विषयलाई बिर्सेर एकान्तमा आत्मनिरीक्षण गर्नु ध्यानको अभ्यास हो । ध्यानको अभ्यासले मानिसलाई आत्मज्ञानी बनाउँछ र आत्मज्ञानी बन्न नै ध्यान को आवश्यकता पर्दछ । पूजा, प्रार्थना, कीर्तन, भक्ति, आराधना, प्राणायाम, विपस्यना सबै ध्यानकै स्वरुपहरु हुन् । सर्वव्यापी, सर्वशक्तिमान इश्वरलाई सम्झनुलाई ध्यान भन्दछन् । आफैँलाई इश्वरको स्वरुप सम्झेर आत्मचित्तको अवस्थालाई अनुभूति गर्दै आत्मस्वभावको निरीक्षण गर्नु ध्यान गर्नु हो । ध्यान जुनसुकै समय र अवस्थामा गर्न सकिन्छ । ध्यानको सुरुवातका अवस्थामा शरीरको चालचलनको निरीक्षणबाट गरिन्छ ।

सबैभन्दा पहिले शरीरलाई नै होसपूर्वक हेर्ने अभ्यास गरिन्छ । जतिजति शरीरलाई हामी होसपूर्वक हेर्दै जान्छौ, उति–उति शरीर शान्त हुँदै जान्छ । शरीरपछि विचारलाई । आफूलाई द्रस्टाको रूपमा अनुभव गर्दै आफ्नो मस्तिष्कमा उठ्ने विचारहरुलाई हेरिन्छ । विचारहरु आउँछन् जान्छन्, आफू निर्दिस्ट भएर हेरिरहिन्छ । कुनै विचारको पछाडि लागिदैन । राम्रो–नराम्रो, शुभ–अशुभ, सकरात्मक–नकारात्मक केही छुट्याइँदैन, बस त्यसलाई हेरिन्छ मात्र । विचारहरुलाई तटस्थ भएर हेर्ने काम मात्र हुन्छ । जतिजति विचारहरु हेरिन्छ, उतिउति विचारहरु आउन कम हुन्छ । विचार पछि आफ्ना भावहरुको अवलोकन हुन्छ । आफू भित्र उठ्ने काम, व्रmोध, लोभ, मोह, अहङ्कार, राग, रिस, द्वेष, आह्रिस सबैलाई कर्ताको रुपमा अनुभव गर्दै गइन्छ । यसरी हेर्दै जाँदा आफ्ना भावहरु शुद्ध हुँदै जान्छन् । यसरी ध्यानको अभ्यासमा आफ्नो शरीर, विचार र भावलाई भोक्ताको रुपमा हेर्दै गइन्छ । शरीरलाई हेर्दै जाँदा हामीलाई थाहा हुन्छ, हामी शरीर होइन । विचारलाई हेर्दै जाँदा थाहा हुन्छ, हामी विचारका तरङ्गहरु पनि होइन, र भावलाई अनुभव गर्दै जाँदा थाहा हुन्छ हामी भावका तरङ्ग पनि होइन । यसरी आफू के होइन भन्ने कुरा को खोजी गर्दागर्दै, आफू के हो ? भन्ने प्रश्नको उत्तर पाइन्छ ।

विपस्यना ध्यानको प्रयोगात्मक विधि

विहानको समय ध्यान गर्न सबैभन्दा उत्तम हुन्छ । ध्यान गर्नु अघि योगभ्यास (प्राणायाम) वा नृत्य गर्न सकिन्छ । एकान्तमा शवासन (सीधा उत्तानो परेर सुत्ने विधि) वा सुखासन (पलेटी कसेर बस्ने विधि) मा बस्ने । आसनमा बसिसकेपछि आफ्नो ध्यानलाई नाकको टुप्पोमा केन्द्रित गर्ने । र, श्वासको आगमन र बाह्यगमनलाई अनुभव गर्ने । यो सबैभन्दा सरल ध्यानको विधि हो । यो अभ्यासलाई सुरुमा ५ मिनेट गर्ने र दैनिक बढाउँदै १ घण्टासम्म पुर्याउने । यो पङ्क्तिकारले ध्यान गर्दा सुरुका दिनमा ध्यान केन्द्रित गर्न नसके पछि श्वासप्रश्वासलाई गणना गर्ने काम गर्दथ्र्यो । यसरी आफ्नो ध्यानलाई केन्द्रित गर्न सकिन्छ । यसरी गणना गर्दै जाँदा केही दिनमा गणना हराउँछ र श्वासप्रश्वास मात्र बाँकी रहन्छ ।

२०७८ भदौँ ९ गते प्रकाशित