काठमाडौं । लगातारको वर्षा, बाढी र पहिरोका कारण नेपाल–चीनबीचको स्थलमार्ग व्यापार गम्भीर संकटमा परेको छ । विशेषगरी चीनसँगको मुख्य व्यापारीक मार्ग तातोपानी नाका करिब दुई महिनादेखि पूर्ण रूपमा बन्द हुँदा अर्बौं रुपैयाँ बराबरका सामान चीन र नेपाल दुवैतर्फ अलपत्र परेका छन् ।
यसले व्यवसायीको लगानी जोखिममा पारेको मात्रै होइन, सरकारको राजस्व संकलनमा समेत प्रत्यक्ष असर पु¥याएको छ । नेपाल हिमालय सिमापार वाणिज्य संघका महासचिव रामचन्द्र पराजुलीले नेपाल–चीन व्यापारको वर्तमान अवस्था सन्तोषजनक नरहेको बताए ।
उनका अनुसार नेपाल र चीनबीच स्थल, जल र हवाई गरी तीन माध्यमबाट व्यापार हुने भए पनि अधिकांश आयात–निर्यात स्थलमार्गमै निर्भर छ । ‘बर्खायाम सुरु भएयता उत्तरी नाकाबाट हुने व्यापार निकै प्रभावित भएको छ । बाढी र पहिरोका कारण चीनबाट आउने सामान सहज रूपमा नेपाल भित्रिन सकेका छैनन् । यसले व्यवसायीको लगानी रोकिएको छ भने राज्यले उठाउने राजस्वसमेत प्रभावित भएको छ,‘ उनले भने ।
पराजुलीका अनुसार अरनिको राजमार्ग हुँदै सञ्चालन हुने तातोपानी नाका गत असारदेखि नै प्रभावकारी रूपमा बन्द छ । डाक्लाङ र इको क्षेत्रमा गएको ठूलो पहिरोका कारण आयात र निर्यात दुवै ठप्प बनेका छन् । नाका बन्द भएपछि अर्बौं रुपैयाँ मूल्यका सामान चीनतर्फ, सीमाक्षेत्रमा तथा भन्सार यार्डमा रोकिएका छन् । ‘कतिपय सामान चीनकै भूभागमा छन्, कतिपय नेपालतर्फका गोदाममा थन्किएका छन् । तातोपानीबाट एक थोपा सामान पनि नेपाल भित्रिएको छैन,‘ उनले बताए ।
तातोपानी नाका बन्द भएपछि आयात व्यापारको ठूलो हिस्सा रसुवागढी नाकातर्फ मोडिएको छ । यद्यपि रसुवागढी पूर्ण रूपमा बन्द नभए पनि सडक अवस्थाका कारण बेलाबेला अवरुद्ध हुने गरेको छ ।
उनका अनुसार तातोपानीबाट आउने सामान रसुवागढी हुँदै ल्याउन थालिएपछि त्यहाँ अस्वाभाविक रुपमा चाप बढेको छ । यसले ढुवानी भाडादेखि अन्य लजिस्टिक खर्चमा वृद्धि गरेको छ । ‘रसुवाबाट सामान आइरहेको छ, तर तातोपानीको चाप पनि त्यहीँ पुगेपछि भाडा बढ्ने, ढुवानीमा ढिलाइ हुने र लागत वृद्धि हुने समस्या देखिएको छ,‘ उनले भने ।
पराजुलीका अनुसार तातोपानी क्षेत्रमा पर्याप्त पार्किङ तथा भण्डारण पूर्वाधारको अभावले समस्या थप जटिल बनेको छ । पहिरोका कारण धेरै कन्टेनर बाटोमै रोकिएका छन् भने भन्सारको आइसिडी क्षेत्रसमेत जोखिममा परेको छ ।
हालै सुख्खा पहिरो जाँदा केही कन्टेनर क्षतिग्रस्त भएको उल्लेख गर्दै उनले कतिपय स्थानमा रोकिएका कन्टेनर कुनै पनि बेला थप पहिरोमा बग्न सक्ने जोखिम रहेको बताए । ‘हामीले कन्टेनर सुरक्षित राख्ने ठाउँसमेत पाएका छैनौं । कन्टेनरभित्रका सामान पनि जोखिममा छन् । कतिबेला पहिरोले बगाउने हो भन्ने चिन्ता छ,‘ उनले भने ।
दशैं–तिहार लक्षित सामान रोकिँदा व्यवसायी चिन्तित
नेपालमा चीनबाट आयात हुने अधिकांश वस्तु चाडपर्व लक्षित तथा फेसनेबल प्रकृतिका हुन्छन् । अहिले बाटोमा रोकिएका सामानमध्ये धेरै दशैं, तिहार र तीज लक्षित रहेको पराजुलीले बताए ।
‘व्यवसायीले सिजनलाई लक्षित गरेर सामान ल्याएका हुन्। तर दुई महिनादेखि बाटोमै रोकिँदा लगानी नै फ्रिज भएको छ । समयमा बजारमा सामान नआए व्यवसायीले ठूलो घाटा व्यहोर्नुपर्ने अवस्था छ,‘ उनले भने ।
यसको असर उपभोक्तामा समेत पर्ने उनको भनाइ छ । चाडपर्वका बेला बजारमा उपलब्ध हुने सामग्रीको अभावसँगै मूल्यवृद्धिको दबाब बढ्न सक्ने उनले बताए । ‘सामान ढिला आइपुग्दा डिटेन्सन, डेमरेज, ढुवानी तथा अन्य अतिरिक्त खर्च थपिन्छन् । ती सबै लागत अन्ततः उपभोक्तामाथि नै जाने भएकाले केही प्रतिशत मूल्यवृद्धि हुने निश्चित छ,‘उनले भने ।
वैकल्पिक नाका सञ्चालनको माग
नेपाल–चीन व्यापारलाई दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित बनाउन थप नाका सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकता पराजुलीले औंल्याए । हाल तातोपानी, रसुवागढी र कोरोला नाका सञ्चालनमा रहेको भएपनि अन्य सम्भावित नाकाको विकासमा सरकार गम्भीर हुनुपर्ने उनको भनाइ छ ।
दोलखाको लामाबगर, गोरखा तथा हुम्ला क्षेत्रका नाकालाई सञ्चालनमा ल्याउन व्यवसायीहरूले लामो समयदेखि माग गर्दै आएका छन् । विशेषगरी लामाबगर नाका सञ्चालनको सम्भावना अध्ययन भइरहेको उनले जानकारी दिए । ‘तीन नाकामा मात्र निर्भर हुँदा एउटा बन्द भए सम्पूर्ण व्यापार प्रभावित हुन्छ। त्यसैले थप नाका खोल्नु अहिलेको आवश्यकता हो,‘उनले भने ।
पूर्वाधार सुधारमा जोड
महासचिव पराजुलीले सडक, भन्सार यार्ड, आइसिडी, पार्किङ र लजिस्टिक पूर्वाधार सुधार नगरी नेपाल–चीन व्यापारलाई दिगो बनाउन नसकिने बताए । संघले विभिन्न मन्त्रालय, विभाग, सांसद र सरकारी निकायसँग पटक–पटक छलफल गर्दै आएको उनको भनाइ छ ।
हालै संघका पदाधिकारीहरू तातोपानी पुगेर स्थलगत निरीक्षणसमेत गरेको उनले बताए । ‘स्थिति निकै जटिल छ । पहिरो पार गरेर जोखिमपूर्ण रूपमा स्थलगत अध्ययन गर्नुपरेको थियो,‘ उनले भने ।
चीनमा ठूलो बजार, तर नेपालको उत्पादन क्षमता कमजोर
पराजुलीका अनुसार चीनले नेपालबाट आयात गर्न सकिने ८ हजारभन्दा बढी वस्तुमा सहुलियत दिएको छ । तर नेपालको उत्पादन क्षमता कमजोर भएकाले त्यसको पर्याप्त लाभ लिन सकिएको छैन ।
उनले मासुजन्य वस्तु, सिट्रस फलफूल, कृषि उत्पादन, चिया तथा हस्तकलाका सामग्री चीनमा ठूलो सम्भावना बोकेका क्षेत्र भएको बताए । तर अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डको प्रयोगशाला, गुणस्तरीय उत्पादन र निर्यात पूर्वाधार अभावले निर्यात विस्तारमा बाधा पुगेको उनको भनाइ छ । ‘चीनमा विशाल बजार छ । गुणस्तरीय उत्पादन गर्न सक्यौं भने नेपाली कृषि तथा हस्तकलाका वस्तुको निर्यात उल्लेखनीय रूपमा बढाउन सकिन्छ,‘ उनले भने ।
उनका अनुसार हाल नेपालबाट चिया, हस्तकलाका सामग्री, तामाका भाँडाकुँडा, मुडा तथा केही खाद्यवस्तु चीन निर्यात भइरहेका छन् । तर व्यापार सन्तुलन कायम गर्न नेपालले उत्पादन क्षमता र निर्यात पूर्वाधार विस्तारमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता रहेको उनले औंल्याए ।
