काठमाडौं। नेपाली बैंकिङ क्षेत्रमा ऐतिहासिक रूपमा निक्षेप (नगद प्रवाह) संकलनमा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकले हालै सार्वजनिक गरेको चालु आर्थिक वर्षको ११ महिनाको आर्थिक तथा वित्तीय प्रतिवेदनअनुसार बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूमा कुल निक्षेप १०.३ प्रतिशत अर्थात् ७ खर्ब ४८ अर्ब ६२ करोडले वृद्धि भई ८० खर्ब १२ अर्ब ४९ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

यो वृद्धि गत वर्षको सोही अवधिको तुलनामा निकै उत्साहजनक हो, जहाँ निक्षेप केवल ८ प्रतिशत (५ खर्ब १७ अर्ब ६० करोड) ले मात्र बढेको थियो। वार्षिक विन्दुगत आधारमा हेर्दा, २०८३ जेठ मसान्तसम्ममा निक्षेपको वृद्धिदर १५.० प्रतिशत** पुगेको देखिन्छ, जसले बजारमा पर्याप्त तरलता (नगद मौज्दात) रहेको पुष्टि गर्छ। यद्यपि, यो तथ्याङ्कको भित्री पाटो नियाल्दा नेपाली अर्थतन्त्र र आम बचतकर्ताको मनोविज्ञानमा ठूलो परिवर्तन आएको प्रष्ट देखिन्छ।

१. मुद्दती खाताबाट घट्दै, बचत खातामा थपिँदै पैसा

विगतका वर्षहरूमा बैंकहरूको मुख्य खम्बा मानिने ‘मुद्दती निक्षेप’ (Fixed Deposit) तर्फ सर्वसाधारणको आकर्षण ह्वात्तै घटेको छ भने ‘बचत खाता’ (Saving Account) मा रकम थुप्रिने क्रम बढेको छ। राष्ट्र बैंकको तथ्याङ्कले निक्षेपको संरचनामा आएको यो ठूलो फेरबदललाई यसरी देखाउँछ।

निक्षेपको प्रकार	२०८२ जेठ मसान्त (अंश %)	२०८३ जेठ मसान्त (अंश %)	परिवर्तनको अवस्था
बचत निक्षेप (Saving)	३६.२%	४६.६%	१०.४% ले वृद्धि
मुद्दती निक्षेप (Fixed)	५०.२%	३७.३%	१२.९% ले गिरावट
चल्ती निक्षेप (Current)	५.७%	६.९%	१.२% ले वृद्धि

 

यसको मुख्य कारण के हो?
पछिल्लो समय बैंकहरूले ब्याजदर लगातार घटाउँदै लगेका छन्। मुद्दती निक्षेपमा पाइने ब्याजदर निकै न्यून भएपछि बचतकर्ताहरूले लामो समयका लागि पैसा ‘लक’ गर्नुको साटो जुनसुकै बेला झिक्न मिल्ने गरी ‘बचत खाता’ मै राख्न रुचाएका छन्। यसले के देखाउँछ भने बजारमा लगानीका उपयुक्त र सुरक्षित अवसरहरू नपाउँदा सर्वसाधारणले पैसा बैंकमै थुपारेका छन्, तर ब्याजदर कम भएकै कारण मुद्दतीमा राख्न छाडेका छन्।

२. संस्थागत निक्षेपमा संकुचन: बजार चलायमान हुँदै हो?

बैंकिङ प्रणालीमा अर्को सकारात्मक संकेत संस्थागत निक्षेप (जस्तै: बीमा कम्पनी, नागरिक लगानी कोष, कर्मचारी सञ्चय कोष आदि ठूला संस्थाहरूको पैसा) को अंश घट्नु हो।

२०८२ जेठ मसान्तमा: संस्थागत निक्षेपको अंश ३५.५ प्रतिशत थियो। २०८३ जेठ मसान्तमा:यो घटेर ३३.७ प्रतिशतमा झरेको छ।

महत्त्व: कुल निक्षेपमा संस्थागत निक्षेपको हिस्सा घट्नु र व्यक्तिगत निक्षेपको हिस्सा बलियो हुनुलाई बैंकिङ प्रणालीको स्थायित्वका लागि राम्रो मानिन्छ। संस्थागत निक्षेपकर्ताहरूले बढी ब्याजका लागि छिटो-छिटो पैसा एउटा बैंकबाट अर्को बैंकमा सार्ने (Bargaining) गर्ने हुँदा यसले प्रणालीमा अस्थिरता ल्याउँछ। यो अंश घट्नुले बजारमा साना तथा व्यक्तिगत बचतकर्ताको विश्वसनीयता बढेको देखाउँछ।

 ३. अर्थतन्त्रका लागि यसको अर्थ र आगामी चुनौती

८० खर्ब माथिको यो निक्षेपको थुप्रोले देशको वित्तीय प्रणाली अत्यन्त सुरक्षित र तरल अवस्थामा रहेको देखाउँछ। तर, यसका केही गम्भीर पाटाहरू पनि छन्:

ऋण लगानीको चुनौती: बैंकहरूमा निक्षेप १०.३ प्रतिशतले बढ्दा पनि सोही अनुपातमा कर्जा (Loan) प्रवाह हुन सकेको छैन। बजारमा माग नहुँदा बैंकहरू ब्याज तिरेर पैसा राख्न बाध्य छन्, जसले उनीहरूको नाफामा संकुचन ल्याउन सक्छ।

आर्थिक शिथिलताको सूचक: चल्ती र बचत खातामा पैसा थुप्रिनु तर उद्योग, व्यवसाय वा सेयर बजार जस्ता उत्पादक क्षेत्रमा पुँजी परिचालन नहुनुले निजी क्षेत्र अझै पर्ख र हेर (Wait and Watch) को अवस्थामा रहेको संकेत गर्छ।

निष्कर्ष
केन्द्रीय बैंकको यो प्रतिवेदनले बैंकिङ प्रणाली पैसाले भरिभराउ भएको त देखाउँछ, तर अबको चुनौती यो रकमलाई सुरक्षित रूपमा उत्पादनमूलक क्षेत्र, पूर्वाधार विकास र रोजगारी सिर्जना गर्ने क्षेत्रमा परिचालन गर्नु हो। बैंकहरूमा थुप्रिएको यो ८० खर्ब रुपैयाँलाई आर्थिक चलायमान बनाउन आगामी मौद्रिक नीति र सरकारी नीतिहरू कस्ता आउँछन्, त्यसैमा नेपालको आर्थिक दिशा निर्भर रहनेछ।