काठमाडौं । पशुपतिनाथ मन्दिर परिसरमा बिहानैदेखि श्राद्ध गर्ने भक्तजनहरूको चहलपहल देखिन्छ । यही भीडभाडको मौका छोपी दुई जना महिला कुचो बोकेर सफाइकर्मीको भेषमा त्यहाँ देखा पर्छन् । उनीहरूले पितृकार्य गर्न आएका मानिसहरूसँग जबर्जस्ती पैसा माग्ने गर्छन् । पैसा नदिए गालीगलौज गर्ने र दुःख दिने गरेको गुनासो छ ।
श्राद्ध गराइरहेका पण्डितहरू समेत यस व्यवहारबाट वाक्कदिक्क भएका छन् । उनीहरूका अनुसार विरोध गरेमा श्राद्धका लागि ल्याइएका सामग्रीसमेत फालिदिने धम्की दिइन्छ । बाध्य भएर सहनुपरेको पण्डितहरूको भनाइ छ ।
हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि यो स्थल केवल एउटा मन्दिर होइन आस्थाको केन्द्र,जीवन–मरणसँग गाँसिएको पवित्र धरोहर हो ।
तर यही भीड, यही श्रद्धा र यही पवित्र वातावरणको आडमा एउटा फरक कथा पनि बुनिएको छ असहज, असुरक्षित र प्रश्न उठाउने खालको ।
मन्दिर परिसरभित्र सधैंजसो देखिने दुई महिला छन् । उनीहरुलाई ‘शान्ता’ र ‘अञ्जु’ नामले बोलाउने गरिन्छ । बाहिरबाट हेर्दा उनीहरू सरसफाइमा खटिएका कर्मचारीझैं देखिन्छन् । हातमा कुचो, काँधमा झोला, अनुहारमा कठोर भाव । धेरै श्रद्धालुहरू उनीहरूलाई पशुपति क्षेत्र विकास कोषका कर्मचारी ठान्छन् । उनीहरूको हिँडडुल, बोलाइ र व्यवहारले पनि त्यही संकेत गर्छ । तर वास्तविकता भने त्यति सरल छैन ।
उनीहरू विकास कोषका आधिकारिक कर्मचारी भने होइनन् । यद्यपि उनीहरू आफूलाई विकास कोषकै कर्मचारी हुँ भन्दै हिँड्छन् ।
नयाँ कोही व्यक्ति आए भने उनीहरू धम्क्याउन पछि पर्दैनन् । प्रायः मादक पदार्थ सेवन गरेको अवस्थामा देखिने गरेका छन् । वास्तवमा उनीहरू पशुपति क्षेत्र विकास कोषका कर्मचारी नभएको थाहा भएको छ । यद्यपि, उनीहरू आफूलाई विकास कोषका कर्मचारी हुँ भन्दै हिँड्छन्, र यो कुरा सुन्दा वास्तविक कर्मचारीहरू भने चुपचाप मुस्कुराइरहेका देखिन्थे ।
अनुसन्धान गर्दै जाँदा शान्ता र अञ्जु नन्दभाउजु रहेछन् । उनीहरू नयाँ आउने श्रद्धालुहरूलाई नियालेर हेर्छन् । कोही अपरिचित देखियो भने नजिक पुग्छन् ।
‘यहाँ बस्न पाइँदैन,’ ‘सरसफाइ शुल्क तिर्नुपर्छ,’ वा ‘विकास कोषको नियम हो’ यस्ता शब्दहरू उनीहरूको मुखबाट सजिलै निस्कन्छन् । कहिले सरसफाइको नाममा, कहिले विकास कोषको कर्मचारी भएको दाबी गर्दै उनीहरूले पैसा माग्छन् ।
यदि कसैले प्रश्न गर्यो भने चर्को स्वर गर्छन् । ‘हामी यहीँका कर्मचारी हौँ,’ भन्दै धम्क्याउने गरेको प्रभावित भएकाहरु बताउने गर्छन् । कहिले चिया खुवाउन आग्रह, कहिले सरसफाइ खर्चको बहाना बनाउने गरेका उनीहरुप्रति श्रद्धालुहरूले असहज महसुस गर्ने गरेका छन् ।
शान्ता र अञ्जु प्रतिनिधि पात्र मात्र हुन । करिब २५–३० जनाको समूह यसरी नै सक्रिय हुने गरेको छ । उनीहरु सार्वजनिक स्थानमै चुरोट सेवन गर्ने, नियम–कानूनको वास्ता नगर्ने, तर पशुपतिमा श्राद्ध गर्नेहरुलाई धम्क्याउने र पैसा माग्ने गरेको एक भक्तजनले गुनासो गरे ।
यस्तो पैसा असुल्ने, धम्क्याउने उनीहरुको समुहबारे श्रद्धालु भक्तजनहरु मात्रै होइन पशुपति विकास कोषका कर्मचारीहरु पनि जानकार छन् । पशुपति जस्तो पवित्र स्थलमा माग्नेहरुको जमात त उस्तै बढ्दो छ तर धम्क्याएर पैसा असुल गर्नेहरुको जमात पनि सक्रिय देखिने गरेको छ ।
पशुपति जस्तो पवित्र स्थलमा माग्नेहरूको संख्या जति बढ्दो छ, त्यति नै धम्की र दादागिरी शैलीमा पैसा असुल गर्नेहरूको जमात पनि बढ्दै गएको स्थानीय एक पूजा पसलले सुनाए ।
यस विषयमा नेपाल न्यूज बैंकले प्रतिक्रिया माग्दा पशुपति क्षेत्र विकास कोषका कार्यकारी निर्देशक सुभाषचन्द्र जोशीले कोषलाई यस्तो गतिविधिबारे औपचारिक जानकारी नभएको बताए ।
उनले भने, ‘विकास कोषलाई त्यस सम्बन्धमा अहिलेसम्म केही जानकारी आएको छैन । गुनासो पनि आएको छैन । अनुसन्धान गरेर आवश्यक प्रक्रिया अगाडि बढाउँछौं ।’
पशुपति केवल एउटा धार्मिक स्थल होइन, राष्ट्रिय पहिचानको प्रतीक हो । यहाँ आउने हजारौं भक्तजनहरू शान्ति, सान्त्वना र आध्यात्मिक अनुभूति खोज्दै आउँछन् । तर यदि आस्थाको यही केन्द्रमा असुरक्षा, धम्की र अवैध असुलीको छायाँ गाढा बन्दै गयो भने त्यो केवल व्यक्तिगत पीडाको विषय हुँदैन यो व्यवस्थापन, सुरक्षा र नैतिकताको प्रश्न बन्छ ।
आस्था र विश्वास जोगाउन केवल आरती र पूजा मात्र पर्याप्त हुँदैन; पारदर्शिता, निगरानी र उत्तरदायित्व पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ । पशुपतिको पवित्रता केवल मन्दिरको गृहमा सीमित छैन यो सम्पूर्ण परिसर, त्यहाँको व्यवहार र वातावरणसँग जोडिएको छ ।
