काठमाडौं । अर्थमन्त्री स्वर्णिम वाग्लेले संघीय संसद्मा चालू आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को आर्थिक सर्वेक्षण प्रस्तुत गरेका छन्। विश्व अर्थतन्त्रमा देखिएको अनिश्चितता र क्षेत्रीय द्वन्द्वका बाबजुद नेपालको समष्टिगत आर्थिक सूचकहरूमा सुधार देखिएको र सामाजिक क्षेत्रमा सन्तोषजनक प्रगति भएको अर्थमन्त्री वाग्लेले बताएका छन्।

विश्व अर्थतन्त्र ३.१ प्रतिशतमा खुम्चने प्रक्षेपण भइरहेका बेला नेपालको आर्थिक वृद्धि दर ३.८५ प्रतिशत रहने अनुमान गरिएको छ, जसलाई सकारात्मक रूपमा हेरिएको छ।

अर्थतन्त्रको आकार र प्रादेशिक अवस्था

चालू आर्थिक वर्षमा मुलुकको अर्थतन्त्रको कुल आकार ६६ खर्ब रुपैयाँ पुग्ने अनुमान गरिएको छ। यसैगरी नेपालीको प्रतिव्यक्ति कुल राष्ट्रिय आय १,५३५ अमेरिकी डलर पुग्ने प्रक्षेपण छ।

प्रादेशिक आर्थिक गतिविधिमा बागमती प्रदेशको दबदबा कायम छ, जसले कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) मा ३६.७ प्रतिशतको ठूलो हिस्सा ओगटेको छ। प्रदेशगत वृद्धिदरतर्फ वागमती र गण्डकी प्रदेशको प्रगति राष्ट्रिय औसतभन्दा माथि रहे पनि अन्य प्रदेशहरूको वृद्धिदर भने औसतभन्दा न्यून रहने देखिएको छ।

उत्पादन र संरचना

कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा कृषि क्षेत्रको योगदान २४ प्रतिशत र गैर–कृषि क्षेत्रको योगदान ७६ प्रतिशत रहने अनुमान गरिएको छ। यद्यपि, मुलुकको प्रमुख खाद्यान्न बाली धानको उत्पादनमा भने यस वर्ष ४.२० प्रतिशतले संकुचन आएको छ। यस वर्ष धान उत्पादन ५७ लाख ५ हजार मेट्रिक टनमा सीमित भएको सर्वेक्षणले देखाएको छ।

राजस्व, खर्च र सार्वजनिक ऋणको दबाब

चालू आर्थिक वर्षको फागुन महिनासम्ममा संघीय राजस्वमा ३.२ प्रतिशतको वृद्धि भएको छ। सरकारी खर्च १०.४ प्रतिशतले बढे पनि पुँजीगत खर्च (विकास खर्च) मा भने उल्लेख्य सुधार हुन सकेको छैन।

यसै वर्ष सरकारले ३ खर्ब रुपैयाँ सार्वजनिक ऋण परिचालन गरेसँगै देशको कुल सार्वजनिक ऋण २८ खर्ब ७८ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ। यो आकार कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ४३.६ प्रतिशत बराबर हो।

बलियो बाह्य क्षेत्र र डिजिटल भुक्तानीमा फड्को

देशको बाह्य आर्थिक क्षेत्र भने निकै बलियो र सुरक्षित अवस्थामा पुगेको छ। विप्रेषण आप्रवाह (रेमिट्यान्स) ३७.७ प्रतिशतको ठूलो अंकले बढेर १४ खर्ब ५० अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ। यसैगरी विदेशी विनिमय सञ्चिति ३४ खर्ब १४ अर्ब रुपैयाँ पुग्दै ऐतिहासिक उचाइमा पुगेको छ, जसले १८.५ महिनाको वस्तु तथा सेवा आयात धान्न पर्याप्त हुन्छ। यद्यपि, व्यापार घाटा ११.२ प्रतिशतले बढेर १० खर्ब ९८ अर्ब पुग्नु अर्थतन्त्रको लागि प्रमुख चुनौती बनेको छ।

प्रविधिमैत्री भुक्तानी (डिजिटल इकोनोमी) तर्फ देशले उल्लेख्य प्रगति गरेको छ। फागुन महिनासम्ममा मात्रै क्यूआर (QR) कोडमार्फत हुने कारोबार १ खर्ब २५ अर्ब रुपैयाँ नाघेको छ। अर्कोतर्फ, सन् २०२५ को सार्वभौम क्रेडिट रेटिङमा नेपालले ‘स्टेबल आउटलुक’ प्राप्त गरेको छ, जसले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपालको वित्तीय साख सुध्रिएको संकेत गर्छ। बजारमा मुद्रास्फीति (महँगी) भने नियन्त्रणमै रहेको र यो औसत २.१३ प्रतिशतमा सीमित छ।

मानव विकास र सामाजिक क्षेत्रमा प्रगति

आर्थिक सूचकहरूका साथै नेपालले मानव विकासका आयामहरूमा पनि राम्रो सुधार गरेको छ। नेपालको मानव विकास सूचकांक ०.६२२ र नेपालीको औसत आयु ७१.३ वर्ष पुगेको छ।

स्वास्थ्य क्षेत्रतर्फ मातृ मृत्युदर प्रतिलाख १५१ मा र ५ वर्ष मुनिको बाल मृत्युदर प्रतिहजार ३३ मा झरेको छ। शिक्षातर्फ आधारभूत तहको खुद भर्ना दर ९७.८ प्रतिशत पुगेको छ भने स्वास्थ्य बीमा र सामाजिक सुरक्षा कोषमा नागरिकको आबद्धता बढ्दो क्रममा रहेको सर्वेक्षणमा उल्लेख छ।