काठमाडौँ। नेपालको पूर्वाधार विकासको इतिहासमा एउटा स्वर्णिम अध्याय थप्दै देशकै पहिलो आधुनिक यातायात सुरुङमार्ग ‘नागढुङ्गा–सिस्नेखोला सुरुङमार्ग’ सोमबार औपचारिक रूपमा उद्घाटन हुने भएको छ। काठमाडौँ उपत्यकाको मुख्य प्रवेशद्वारका रूपमा रहेको नागढुङ्गाको घुमाउरो, कठिन उकालो र पहिरोको उच्च जोखिमयुक्त सडकखण्डलाई विस्थापित गरी सुरक्षित तथा द्रुत यातायात सेवा प्रदान गर्ने उद्देश्यका साथ निर्माण गरिएको यो आयोजना सञ्चालनको अन्तिम तयारीमा पुगेको हो।

जापान अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग नियोग (जाइका) को अत्यन्तै सहुलियतपूर्ण ऋण र नेपाल सरकारको संयुक्त लगानीमा निर्माण सम्पन्न भएको यस बहुआयामिक आयोजनाको कुल लागत भेरिएसनसहित करिब १९ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ। विश्वस्तरीय प्रविधि र जापानी इन्जिनियरिङ कौशलको उत्कृष्ट नमुना मानिएको यो सुरुङमार्गको निर्माण जापानी ख्यातिप्राप्त निर्माण कम्पनी ‘हाज्मा आन्दो कर्पोरेसन’ ले विक्रम संवत् २०७६ बाट सुरु गरेको थियो।

आयोजनाको औपचारिक उद्घाटन पूर्वाधार विकासमन्त्री सुनिल लम्साल र जाइकाका अध्यक्षले संयुक्त रूपमा गर्ने भव्य तयारी भइरहेको छ।

सुरुङमार्गको प्राविधिक संरचना र विशिष्टता

सडक विभागका महानिर्देशक डा. विजय जैसीका अनुसार सञ्चालनमा आउन लागेको मुख्य सुरुङको लम्बाइ २ दशमलव ६८ किलोमिटर रहेको छ। तर, सुरुङभित्र हुनसक्ने सम्भावित जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै बनाइएको आपत्कालीन निकास मार्ग (इभ्याकुएसन टनेल) र मुख्य सुरुङलाई आपत्कालीन मार्गसँग जोड्ने क्रस–प्यासेजहरू समेत गणना गर्दा सुरुङको कुल लम्बाइ करिब ५ दशमलव ५ किलोमिटर पुग्छ।

नेपालमा सामान्यतया ठूला सडक आयोजनाहरू ‘ईपीसी’ (इन्जिनियरिङ, प्रोक्युरमेन्ट एन्ड कन्स्ट्रक्सन) मोडलमा बनाउने प्रचलन बढेको भए पनि यो आयोजना भने ‘बिल अफ क्वान्टिटी’ (बीओक्यु) मोडालिटीमा निर्माण गरिएको हो। सडक विभाग स्वयंले यसको डिजाइन तयार गरी जापानी परामर्शदाताहरूको प्रत्यक्ष सुपरीवेक्षणमा जापानी ठेकेदारमार्फत आयोजना सफलतापूर्वक सम्पन्न गराएको हो। प्राविधिक जटिलता, भौगर्भिक चुनौती र स्थानीय स्तरमा देखा परेका विविध भ्रम एवं अन्योललाई चिर्दै तोकिएकै मापदण्डमा यो संरचना खडा हुनुले नेपाली इन्जिनियरिङ क्षेत्रको क्षमतामा समेत वृद्धि गराएको छ।

सञ्चालन कार्ययोजना: तीन चरणमा पूर्ण सञ्चालन

सुरुङमार्गको उद्घाटन हुनासाथ सर्वसाधारणका सबै गाडीहरूलाई सीधै प्रवेश दिइने छैन। सुरक्षा, प्राविधिक परीक्षण र यात्रुको भौतिक सुरक्षालाई सर्वोपरि मान्दै सडक विभागले यसलाई चरणबद्ध रूपमा पूर्ण सञ्चालनमा ल्याउने बहुचरणीय योजना अघि सारेको छ।

१. पहिलो चरण (तत्काल): सोमबारको औपचारिक उद्घाटनपश्चात् तत्कालका लागि एम्बुलेन्स, दमकल, र सुरक्षा निकायका आकस्मिक एवं अत्यावश्यक सवारी साधनहरूलाई मात्र सुरुङभित्र प्रवेशको अनुमति दिइनेछ।

२. दोस्रो चरण (एक साताभित्र): उद्घाटनको एक साताभित्र सुरुङभित्र हुनसक्ने सम्भावित दुर्घटना, आगलागी वा अन्य विपद्को पूर्वतयारी स्वरूप बृहत् ‘मक ड्रिल’ (नमूना अभ्यास) गरिनेछ। उक्त अभ्यास सफल भएपछि करिब एक हप्ताका लागि परीक्षणका रूपमा एकतर्फी (वान–लेन) रूपमा सामान्य सवारी सञ्चालन गरिनेछ।

३. तेस्रो चरण (एक महिनाभित्र): एकतर्फी सञ्चालनका क्रममा सुरुङभित्र जडान गरिएका उच्च क्षमताका जेट फ्यानहरूको कार्यक्षमता, वायु उत्सर्जन (भेन्टिलेसन) प्रणाली, गति मापन तथा सुरक्षा प्रणालीको एकीकृत (सिङ्क्रोनाइज) जाँच गरिनेछ। सबै प्राविधिक पक्ष चुस्त देखिएपछि करिब एक महिनाभित्र सुरुङमार्गलाई पूर्ण रूपमा दुवैतर्फ खुला गरिनेछ।

सुरक्षा मापदण्ड र प्रतिबन्ध

सुरुङभित्रको उच्च सुरक्षा संवेदनशीलता र वायुको गुणस्तर कायम राख्नका लागि केही निश्चित सवारी साधनहरूमा कडा प्रतिबन्ध लगाइएको छ। विभागका अनुसार:

• मोटरसाइकल तथा दुईपांग्रे सवारी: सुरुङमार्गमा मोटरसाइकल, स्कुटर जस्ता दुईपांग्रे सवारी सञ्चालन गर्न पूर्ण रूपमा निषेध गरिएको छ।

• विस्फोटक तथा प्रज्वलनशील पदार्थ: ग्यास बुलेट, पेट्रोल-डिजेलका ट्यांकर, विस्फोटक सामग्री वा प्रज्वलनशील रसायन बोकेका मालवाहक सवारी साधनहरूलाई सुरुङभित्र प्रवेश गर्न पाइने छैन। यस्ता सवारीले पुरानै नागढुङ्गाको घुमाउरो सडक प्रयोग गर्नुपर्नेछ।

राष्ट्रिय गौरव र नयाँ आत्मविश्वास

आफ्नो कार्यकालमा दुवै टनेलको ‘ब्रेकथ्रू’ (छिद्रण) र उद्घाटनसमेत गराउन पाउँदा उत्साहित देखिएका सडक विभागका महानिर्देशक डा. विजय जैसीले यो आयोजनाले नेपालको सडक पूर्वाधार विकासमा अभूतपूर्व आत्मविश्वास थपेको बताए।

“नेपालको पहिलो आधुनिक यातायात सुरुङमार्ग सोमबार विधिवत उद्घाटन हुँदैछ। यो सडक विभागले आफैँ डिजाइन गरेर बीओक्यु मोडलमा निर्माण गरेको हो,” महानिर्देशक डा. जैसीले भने, “अहिले टनेलमा ईपीसी मोडल बढी प्रचलित भए पनि यो बीओक्यु–आधारित ठेक्कामा जापानी निर्माण व्यवसायी र जापानी सुपरभिजन कन्सल्टेन्टमार्फत निर्माण गरिएको हो। सिस्नेखोलाबाट माथिको उकालो र पहिरोको जोखिम कम गर्न अध्ययनपछि यो सुरुङ सुरु गरिएको हो। निर्माणका क्रममा प्राविधिक चुनौती र स्थानीय तहका केही अन्योल भए पनि सबै चुनौती पार गर्दै अहिले उद्घाटनको चरणमा पुगेको छ।”

उनले अगाडि थपे, “यो २.६ किलोमिटर लामो मुख्य सुरुङ हो। इभ्याकुएसन टनेल र क्रस–प्यासेजसहित भित्रको कुल सुरुङ लम्बाइ करिब ५.५ किलोमिटर छ। कुल लागत भेरिएसनसहित करिब १९ अर्ब रुपैयाँको हाराहारीमा पुगेको छ। गुणस्तरीय सुरुङ बनेको छ भन्नेमा हामी पूर्ण विश्वस्त छौँ। म यस परियोजनामा सुरुदेखि नै प्रत्यक्ष संलग्न छु। इभ्याकुएसन टनेल र मुख्य टनेल दुवैको ब्रेकथ्रू मेरै कार्यकालमा भयो। उद्घाटन पनि मेरै कार्यकालमा हुन लागेकाले यो सडक विभाग र समग्र राष्ट्रका लागि गर्वको विषय हो। यसले नेपालले आफैँ वा साझेदारहरूसँग मिलेर यस्ता जटिल र आधुनिक सुरुङमार्गहरू निर्माण गर्न सक्छ भन्ने ठूलो आत्मविश्वास थपेको छ।”

समग्र यातायात क्षेत्रमा पर्ने प्रभाव

काठमाडौँ उपत्यका भित्रिने र बाहिरिने मुख्य नाका नागढुङ्गा क्षेत्रमा वर्षौँदेखि यात्रुहरूले घण्टौँसम्म सवारी जाम र पहिरोको जोखिम झेल्दै आएका थिए। धादिङको सिस्नेखोलाबाट काठमाडौँको बलम्बुसम्म सीधै जोड्ने यो सुरुङमार्ग पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आएपछि नागढुङ्गाको कठिन उकालो सकिनेछ भने समय र इन्धनको ठूलो बचत हुनेछ। नागढुङ्गा-नौबिसे सडकखण्डको यात्रा समय घटेर केही मिनेटमा सीमित हुने भएकाले यसले नेपालको आपूर्ति व्यवस्था, पर्यटन र समग्र आर्थिक गतिविधिमा कोशेढुङ्गाको काम गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।